همزمان با پایان دومین هفته از آغاز جنگ و درگیریهای نظامی در ایران که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شده است، دادههای تجمیعی ثبتشده توسط خبرگزاری هرانا تصویری گسترده از دامنه جغرافیایی، شدت حملات و پیامدهای انسانی این درگیریها ارائه میدهد. مخاصمه ای که تاکنون منجر به ۴۷۶۵ مورد تلفات انسانی از جمله ۲۰۵ کودک شده و به ۲۰ بیمارستان، ۳۶ مدرسه و ۹۸ ساختمان یا محله مسکونی خسارت وارده کرده است. دست کم ۳.۲ میلیون ایرانی در داخل کشور آواره شده اند. در همین مدت ۲۰۳ نفر به دلایل مرتبط با تحولات جاری توسط نیروهای امنیتی بازداشت شده اند.
به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، در طول چهارده روز گذشته، شهرهای مختلف ایران بهویژه پایتخت کشور شاهد یکی از گستردهترین موجهای حملات نظامی در دهههای اخیر بودهاند. دادههای ثبت و راستیآزماییشده خبرگزاری هرانا نشان میدهد که حملات بهطور همزمان طیف وسیعی از اهداف نظامی، زیرساختهای غیرنظامی و مناطق مسکونی را در بر گرفته است.
گزارش حاضر نخستین جمعبندی آماری اولیه از دو هفته نخست جنگ محسوب میشود و بر اساس هزاران گزارش میدانی، دادههای رسانهای، منابع محلی و فرایندهای راستیآزمایی چندمرحلهای تهیه شده است. تمامی ارقام ارائهشده در این گزارش بر مبنای حداقل مقادیر قابل تأیید هستند و ممکن است با ادامه روند بررسی و در دسترس قرار گرفتن اطلاعات جدید بهروزرسانی شوند.
وضعیت راستیآزمایی گزارشها
در طول دو هفته گذشته حجم بالایی از اطلاعات و گزارشها از منابع اختصاصی یا باز، توسط هرانا گردآوری شده اند. این دادهها پس از بررسی اولیه و تطبیق با منابع مختلف در سه سطح اعتبار طبقهبندی شدهاند. بر اساس ارزیابیهای انجامشده، حدود ۵۷ درصد از گزارشها به طور کامل تأیید شدهاند و امکان تطبیق آنها با منابع مستقل وجود داشته است. حدود ۹ درصد از دادهها در مرحله تأیید اولیه قرار دارند؛ به این معنا که شواهد اولیه برای صحت آنها وجود دارد اما هنوز برای تأیید کامل نیازمند اطلاعات تکمیلی هستند. در عین حال ۳۴ درصد از گزارشها همچنان در مرحله بررسی قرار دارند و فرایند راستیآزمایی آنها ادامه دارد.
این توزیع نشاندهنده حجم گسترده دادههایی است که در شرایطی پیچیده و اغلب در بستر محدودیتهای شدید ارتباطی جمعآوری شدهاند. قطع گسترده اینترنت در ایران، محدودیتهای امنیتی و دشواری دسترسی به محل وقوع حملات، روند بررسی مستقل اطلاعات را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
نمای کلی حملات در دو هفته نخست جنگ
بر اساس دادههای پالایششده خبرگزاری هرانا، از زمان آغاز درگیریها تا پایان روز چهاردهم جنگ، در مجموع ۵۴۸۰ حمله در قالب ۲۰۶۱ رویداد مستقل در نقاط مختلف ایران ثبت شده است. این آمار نشان میدهد که بسیاری از رویدادها شامل چند حمله در یک محدوده جغرافیایی یا در یک بازه زمانی کوتاه بودهاند.
این حملات در مجموع منجر به ثبت ۴۷۶۵ مورد تلفات انسانی شده است؛ رقمی که شامل کشتهشدگان و مجروحان نظامی و غیرنظامی است. گستره جغرافیایی این حملات نیز قابل توجه بوده و دادههای ثبتشده نشان میدهد که هر ۳۱ استان ایران دستکم یک بار هدف حمله قرار گرفتهاند. در مجموع ۲۰۹ شهر در سراسر کشور طی این مدت شاهد حملات مستقیم یا خسارات ناشی از آنها بودهاند. چنین گسترهای نشان میدهد که عملیات نظامی محدود به مناطق خاص یا خطوط مرزی نبوده و عملاً بخش بزرگی از قلمرو کشور را درگیر کرده است.
تلفات انسانی
بر اساس دادههای تجمیعی خبرگزاری هرانا، در دو هفته نخست جنگ دستکم ۴۷۶۵ مورد تلفات انسانی ثبت شده است. در میان این قربانیان، تلفات غیرنظامیان سهم قابل توجهی از آمار کلی را تشکیل میدهد. بر اساس دادههای موجود، ۱۲۹۸ غیرنظامی جان خود را از دست دادهاند که در میان آنان دستکم ۲۰۵ کودک نیز حضور دارند. علاوه بر این، ۶۵۴ غیرنظامی نیز در جریان حملات مجروح شدهاند.
در بخش تلفات نیروهای نظامی نیز دادههای ثبتشده نشان میدهد که ۱۱۲۲ نیروی نظامی کشته شدهاند و ۲۹ نفر از نیروهای نظامی مجروح شدهاند. با این حال باید توجه داشت که دسترسی به اطلاعات مربوط به تلفات نیروهای نظامی در بسیاری از موارد با محدودیتهای جدی مواجه است و بنابراین ممکن است رقم واقعی این تلفات بالاتر از ارقام ثبتشده در این گزارش باشد.
در میان قربانیان ثبتشده، گروههای آسیبپذیر نیز حضور قابل توجهی دارند. دادههای موجود نشان میدهد که دستکم ۱۴ کودک در جریان حملات مجروح شدهاند. همچنین ۳۰ زن در میان مجروحان و ۲۹ زن در میان کشتهشدگان ثبت شدهاند.
در بخش قابل توجهی از موارد نیز هنوز وضعیت قربانیان از نظر نظامی یا غیرنظامی بودن به طور قطعی مشخص نشده است. در حال حاضر ۵۹۹ مورد مرگ در دسته «نامشخص» طبقهبندی شدهاند؛ به این معنا که منابع موجود هنوز امکان تعیین قطعی نظامی یا غیرنظامی بودن این افراد را فراهم نکردهاند. همچنین ۱۰۹۲ مورد مجروح نیز در همین دسته قرار دارند. این وضعیت عمدتاً ناشی از محدودیت اطلاعات در ساعات اولیه پس از حملات، نبود دسترسی مستقل به برخی مناطق و دشواری شناسایی دقیق قربانیان در شرایط بحرانی است.
خاکسپاریها
در کنار آمار تلفات ثبتشده، دادههای جمعآوریشده از منابع محلی، گزارشهای میدانی و اطلاعات منتشرشده در رسانهها نشان میدهد که تاکنون دستکم ۷۳۲ مورد خاکسپاری در نقاط مختلف ایران ثبت شده است. این آمار الزاماً بازتابدهنده تعداد مرگهای همان روزها نیست، زیرا در بسیاری از موارد قربانیان چند روز پس از مرگ دفن میشوند. به همین دلیل بخشی از خاکسپاریهای ثبتشده ممکن است مربوط به قربانیان روزهای پیشین جنگ باشد.
پراکندگی جغرافیایی حملات
تحلیل توزیع جغرافیایی حملات نشان میدهد که تمرکز اصلی حملات در چند استان کلیدی کشور بوده است.
در میان این استانها، تهران با فاصله قابل توجهی بیشترین سهم از حملات ثبتشده را داشته است؛ روندی که در بسیاری از گزارشهای روزانه نیز مشاهده شده و نشاندهنده تمرکز قابل توجه عملیات نظامی در پایتخت و مناطق اطراف آن است.
پس از تهران، استانهای مرکزی و صنعتی کشور از جمله اصفهان و خوزستان نیز سهم قابل توجهی از حملات را تجربه کردهاند.
ده استان با بیشترین سهم از حملات ثبتشده عبارتند از:
۱- استان تهران – ۳۹.۵۳٪
۲- استان اصفهان – ۹.۶۱٪
۳- استان خوزستان – ۵.۷۵٪
۴- استان البرز – ۵.۰۱٪
۵- استان هرمزگان – ۴.۳۲٪
۶- آذربایجان شرقی – ۳.۹۲٪
۷- کرمانشاه – ۳.۸۱٪
۸- فارس – ۳.۲۴٪
۹- کردستان – ۳.۱۳٪
۱۰- لرستان – ۲.۵۶٪
ماهیت اهداف مورد حمله
تحلیل دادههای مربوط به اهداف حملات نشان میدهد که در بخش قابل توجهی از موارد هنوز اطلاعات کافی برای تعیین دقیق ماهیت هدف وجود ندارد. بر اساس دادههای موجود، در حدود ۵۹ درصد از حملات اطلاعات کافی برای تعیین نوع هدف در دسترس نبوده است. این مسئله تا حد زیادی به محدودیتهای ارتباطی، نبود تصاویر یا گزارشهای میدانی کافی و دشواری بررسی مستقل محل وقوع حملات مربوط میشود.
در میان مواردی که امکان شناسایی هدف وجود داشته، حدود ۱۷ درصد از حملات متوجه اهداف نظامی بوده است. در حدود ۳ درصد از موارد نیز هدف حمله تأسیساتی بوده که کاربری دوگانه داشتهاند؛ یعنی هم در حوزه نظامی و هم در حوزه غیرنظامی مورد استفاده قرار میگرفتهاند. در مقابل، در حدود ۲۱ درصد از حملات ثبتشده خسارات واردشده به اهدافی با ماهیت غیرنظامی یا تأسیسات تحت حفاظت ثبت شده است.
این دادهها نشان میدهد که در کنار اهداف نظامی، بخش قابل توجهی از خسارات ثبتشده مربوط به زیرساختهای غیرنظامی یا مناطق شهری بوده است؛ موضوعی که در ادامه این گزارش و در بخش بررسی خسارات به زیرساختها و مناطق مسکونی به طور مفصلتر مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
خسارات به زیرساختهای غیرنظامی و مناطق مسکونی
دادههای ثبتشده در طول دو هفته گذشته نشان میدهد که در کنار اهداف نظامی، بخش قابل توجهی از حملات به زیرساختهای غیرنظامی و مناطق شهری نیز خساراتی وارد کرده است. بررسی گزارشهای میدانی و اطلاعات منتشرشده از منابع مختلف نشان میدهد که مراکز درمانی، مدارس و مناطق مسکونی در موارد متعددی در معرض آسیب قرار گرفتهاند.
بر اساس اطلاعات جمعآوریشده توسط خبرگزاری هرانا، دستکم ۲۰ بیمارستان یا مرکز درمانی در جریان حملات دو هفته گذشته آسیب دیدهاند. این خسارات در برخی موارد ناشی از اصابت مستقیم حملات بوده و در موارد دیگر در نتیجه انفجارهای مجاور یا موج انفجار به این مراکز وارد شده است. آسیب به مراکز درمانی میتواند تأثیر قابل توجهی بر ظرفیت خدمات درمانی در شرایط بحران داشته باشد و دسترسی شهروندان به خدمات پزشکی را با محدودیتهای جدی مواجه کند.
در حوزه مسکن و مناطق شهری نیز دادههای ثبتشده نشان میدهد که دستکم در ۹۸ مورد از حملات هوایی یا موشکی، ساختمانهای مسکونی یا مناطق مسکونی در معرض آسیب قرار گرفتهاند. در بسیاری از این موارد، حملات در نزدیکی مناطق شهری رخ داده و موج انفجار یا آوار ناشی از آن موجب خسارات گسترده به ساختمانهای مسکونی شده است. چنین مواردی علاوه بر تلفات انسانی، موجب تخریب گسترده واحدهای مسکونی و جابجایی اجباری ساکنان این مناطق شده است.
مدارس نیز در میان زیرساختهایی هستند که در جریان این حملات آسیب دیدهاند. دادههای موجود نشان میدهد که دستکم ۳۶ مدرسه در نقاط مختلف کشور دچار خسارت شدهاند. در هفت مورد از این حملات، آسیب به مدارس با کشته یا زخمی شدن شماری از دانشآموزان همراه بوده است. با توجه به نقش مدارس در ارائه خدمات آموزشی و اجتماعی به کودکان، آسیب به این مراکز میتواند پیامدهای بلندمدتی برای جامعه محلی به همراه داشته باشد.
بر اساس اصول حقوق بینالملل بشردوستانه، مراکز درمانی، مدارس و مناطق مسکونی در دسته اهداف غیرنظامی قرار میگیرند و از سطحی از حمایت ویژه برخوردار هستند. با این حال، در بسیاری از موارد ثبتشده هنوز مشخص نیست که خسارات واردشده نتیجه اصابت مستقیم حملات بوده یا در اثر انفجارهای مجاور و پیامدهای ثانویه ایجاد شده است. به همین دلیل طبقهبندی نهایی برخی از این موارد همچنان در حال بررسی است.
وضعیت ارتباطات و قطع گسترده اینترنت
همزمان با گسترش درگیریها، ایران با یکی از طولانیترین و گستردهترین اختلالهای اینترنتی سالهای اخیر مواجه شده است. دادههای منتشرشده از سوی نهاد بینالمللی پایش اینترنت «نتبلاکس» نشان میدهد که قطعی گسترده اینترنت در ایران وارد چهاردهمین روز متوالی خود شده است.
بر اساس آخرین ارزیابی این نهاد، پس از گذشت ۳۱۲ ساعت از آغاز اختلال گسترده، سطح اتصال اینترنت در ایران همچنان در حدود یک درصد از سطح عادی باقی مانده است. این وضعیت عملاً دسترسی بخش بزرگی از جمعیت کشور به اینترنت آزاد را مختل کرده و جریان اطلاعات مستقل را با محدودیتهای جدی مواجه ساخته است.
نتبلاکس در گزارش خود تأکید کرده است که در شرایطی که دسترسی به اینترنت به شدت محدود شده، بسیاری از شهروندان از دریافت بهروزرسانیهای حیاتی درباره وضعیت امنیتی مناطق، هشدارهای ایمنی و اطلاعات مرتبط با حملات محروم شدهاند. در چنین فضایی، جریان اطلاعرسانی عمومی عمدتاً به رسانهها و منابع رسمی محدود میشود و امکان دسترسی به روایتهای مستقل یا گزارشهای میدانی کاهش مییابد.
قطع اینترنت همچنین بر روند مستندسازی رویدادهای جنگی و ثبت نقضهای احتمالی حقوق بشر تأثیر قابل توجهی گذاشته است. بسیاری از تصاویر، ویدئوها و گزارشهای میدانی که معمولاً از طریق شبکههای اجتماعی منتشر میشوند، در این شرایط با تأخیر یا به شکل محدودتری به دست رسانهها و نهادهای مستقل میرسند.
آوارگی گسترده جمعیت
در کنار خسارات مستقیم ناشی از حملات، گزارشهایی از جابجایی گسترده جمعیت در داخل ایران نیز منتشر شده است. بر اساس ارزیابیهای کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد، در پی درگیریهای جاری در ایران حدود ۳.۲ میلیون نفر به طور موقت در داخل کشور آواره شدهاند.
این رقم معادل حدود ۶۰۰ هزار تا یک میلیون خانوار برآورد میشود. به گفته این نهاد، بخش قابل توجهی از این جابجاییها از شهرهای بزرگ، بهویژه تهران، به سمت مناطق شمالی و روستایی کشور صورت گرفته است؛ مناطقی که در مقایسه با مراکز شهری بزرگ از شدت حملات کمتری برخوردار بودهاند.
در میان جمعیت آسیبدیده، پناهندگان ساکن ایران نیز با چالشهای بیشتری مواجه شدهاند. بهویژه اتباع افغانستان که بخش بزرگی از جمعیت پناهندگان در ایران را تشکیل میدهند، در شرایطی قرار گرفتهاند که دسترسی آنان به خدمات اساسی، سرپناه و حمایتهای اجتماعی محدودتر از دیگر گروههای جمعیتی است. افزایش جابجایی داخلی جمعیت میتواند فشار قابل توجهی بر منابع و زیرساختهای مناطق میزبان وارد کند.
بازداشتها و فضای امنیتی داخلی
همزمان با ادامه حملات خارجی، گزارشهایی از افزایش اقدامات امنیتی در داخل کشور نیز منتشر شده است. دادههای جمعآوریشده توسط خبرگزاری هرانا نشان میدهد که طی چهارده روز گذشته دستکم ۲۳۹ نفر توسط نیروهای امنیتی و انتظامی ایران بازداشت شدهاند.
بخش قابل توجهی از این افراد متهم شدهاند که از محل انفجارها یا پیامدهای حملات در شهرهای مختلف تصویر یا ویدئو تهیه کرده و آن را برای رسانههای خارج از کشور ارسال کردهاند. در برخی موارد نیز بازداشتها در چارچوب کنترل فضای اطلاعرسانی و جلوگیری از انتشار تصاویر مربوط به حملات صورت گرفته است.
در همین زمینه، سازمان اطلاعات سپاه پاسداران نیز در بیانیهای رسمی نسبت به هرگونه اعتراض خیابانی در شرایط جنگی هشدار داده است. در این بیانیه اعلام شده که در صورت شکلگیری هرگونه تجمع یا اعتراض خیابانی، برخوردی شدیدتر از آنچه در اعتراضات دیماه رخ داده اعمال خواهد شد. در این بیانیه معترضان آن دوره با عنوان «نو داعشی» توصیف شدهاند و تأکید شده که اعتراضات خیابانی در آن زمان به عنوان مقدمهای برای حملات نظامی تلقی شده بود.
این مواضع نشاندهنده نگرانی نهادهای امنیتی ایران از احتمال شکلگیری ناآرامیهای داخلی در شرایطی است که کشور همزمان با درگیریهای نظامی خارجی مواجه است.
آمارهای رسمی منتشرشده از سوی مقامات ایرانی
در کنار دادههای مستقل ثبتشده توسط خبرگزاری هرانا، برخی مقامات و نهادهای رسمی ایران نیز آمارهایی از پیامدهای جنگ منتشر کردهاند. این آمارها اغلب به صورت تجمیعی ارائه شدهاند و در بسیاری از موارد تفکیکی میان قربانیان نظامی و غیرنظامی ارائه نمیدهند.
رئیس جمعیت هلال احمر ایران اعلام کرده است که در جریان حملات، ۲۱ هزار و ۷۲۰ منطقه غیرنظامی هدف قرار گرفتهاند. بر اساس این گزارش، ۹ بیمارستان غیرفعال شده و ۶۹ مدرسه نیز آسیب دیدهاند. همچنین در میان کادر درمان، ۱۲ نفر کشته و ۷۸ نفر زخمی شدهاند.
وزارت بهداشت ایران نیز اعلام کرده است که حدود ۱۵ هزار نفر در جریان درگیریها مجروح شدهاند، هرچند در این گزارش مشخص نشده که چه تعداد از این افراد غیرنظامی یا نظامی بودهاند.
از سوی دیگر، بنیاد شهید اعلام کرده است که تا تاریخ ۱۴ اسفند دستکم ۱۲۳۰ نفر در جریان این حملات کشته شدهاند. در این آمار نیز تفکیکی میان تلفات نظامی و غیرنظامی ارائه نشده است.
با توجه به ماهیت تجمیعی این آمارها و نبود امکان تطبیق دقیق آنها با رویدادهای ثبتشده، این دادهها در محاسبات مبتنی بر رویداد خبرگزاری هرانا لحاظ نشدهاند و صرفاً به عنوان بیانیههای رسمی ثبت شدهاند.
نگرانی نهادهای بینالمللی حقوق بشر
همزمان با ادامه درگیریها، برخی نهادهای بینالمللی نیز نسبت به پیامدهای حقوق بشری جنگ در ایران ابراز نگرانی کردهاند. هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب سازمان ملل درباره ایران در گزارشی به شورای حقوق بشر سازمان ملل اعلام کرده است که بحران عمیق حقوق بشر در ایران ممکن است در پی حملات نظامی و تشدید تنشهای منطقهای وخیمتر شود.
در این گزارش تأکید شده است که الگوهای سرکوب دولتی در ایران همچنان ادامه دارد. از جمله موارد اشارهشده در این گزارش میتوان به استفاده از خشونت مرگبار علیه معترضان، بازداشتهای گسترده، محدودیت شدید آزادی بیان و قطع اینترنت در زمان بحرانها اشاره کرد.
به گفته این هیئت، ادامه درگیریهای نظامی ممکن است فشار بر جامعه مدنی، فعالان حقوق بشر و رسانههای مستقل در ایران را افزایش دهد.
یادداشت درباره روششناسی خبرگزاری هرانا
اطلاعات این گزارش از طریق شبکه مستندسازی خبرگزاری هرانا جمعآوری شده است. دادهها از ترکیبی از گزارشهای میدانی، منابع محلی، منابع پزشکی و اورژانس، شبکههای جامعه مدنی و منابع عمومی شامل تصاویر، ویدئوها و بیانیههای رسمی مرتبط گردآوری میشوند. هر رویداد گزارششده پیش از انتشار تحت یک فرایند بازبینی داخلی قرار میگیرد.
با توجه به ماهیت در حال تحول درگیری، اطلاعات به طور مستمر جمعآوری میشوند و وضعیت مستندسازی در زمان انتشار را منعکس میکنند.
ارقام ارائهشده در این گزارش ممکن است بازتابدهنده دامنه کامل خسارات نباشند. ادامه درگیری، آسیب به زیرساختها، اختلال در ارتباطات، دسترسی محدود به مناطق آسیبدیده و خطرات امنیتی برای منابع میتواند توانایی مستندسازی جامع رویدادها را محدود کند.
تأخیر در گزارشهای پزشکی، دشواری در تأیید هویتها و دسترسی محدود به برخی استانها ممکن است به برآورد کم موقت آمار منجر شود. با بهبود دسترسی یا ظهور شواهد بیشتر، آمار تلفات و طبقهبندی رویدادها ممکن است بر همین اساس بازنگری شوند.
خبرگزاری هرانا همچنان متعهد به شفافیت، دقت روششناختی و بهروزرسانی مستمر یافتههای خود با در دسترس قرار گرفتن اطلاعات تأییدشده جدید است.
لازم به ذکر است که خبرگزاری هرانا، بر اساس روش کاری خود، صرفاً بر گزارش رویدادها در داخل مرزهای کشور تمرکز دارد و گزارشهای آن شامل اطلاعاتی درباره تلفات یا رویدادهای خارج از مرزهای ایران نمیشود.
تعهدات بشردوستانه
مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران روز ۱۳ اسفندماه با انتشار بیانیهای، ضمن محکوم کردن درگیری جاری میان ایالات متحده–اسرائیل و ایران با هشدار نسبت به افزایش تلفات و بررسی، حمله به مراکز درمانی و زیرساختهای حیاتی را نقض جدی حقوق بینالملل بشردوستانه دانست و خواستار توقف فوری حملات، حفاظت از غیرنظامیان و بازگرداندن دسترسی کامل به اینترنت در ایران شد.