حق بر محیط زیست و مبانی فلسفی آن، از قواعد حقوق بشر و حقوق طبیعی نشأت گرفته شده است. ابتدایی ترین حق طبیعی انسان در این کره خاکی، «حق حیات» است. اما طی دهههای اخیر به دلیل استفاده بیرویه از منابع طبیعی، عدم نظارت و توجه به مباحث زیست محیطی و الگوهای صحیح، محیط زیست طبیعی بهشدت آسیب دیده است. گزارش پیش رو حاصل ثبت ۶۵ گزارش محیط زیستی ایران است که در هفته اخیر منتشر و به هدف آگاهسازی گردآوری شده است.
به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، در هفتهای که گذشت لاشه سه قلاده فوک خزری کشف شد. همچنین، بیش از ۵۴ شکارچی و صیاد غیرمجاز و قاچاقچی چوب بازداشت و به مراجع قضایی معرفی شدند. افزون بر این، بر اساس گزارشات منتشر شده، بیش از ۵۵ تن چوب قاچاق کشف و ضبط شد. از سوی دیگر، شاخص کیفی هوا دستکم در ۳۰ شهر ناسالم و خطرناک اعلام شد. از دیگر اخبار مرتبط با محیط زیست میتوان به بحران خشکسالی، پسماندها و آلایندهها در مناطق مختلف اشاره کرد؛ در گزارش پیش رو به برخی از آنها پرداخته شده است.
آسیب رسانی به جنبه های مختلف محیط زیست در ایران کماکان ادامه دارد. از طرفی شهروندانی وجود دارند که به دلیل عدم آموزش یا نیازهای مالی دست به تخریب و آسیب رسانی به محیط زیست می زنند و از سوی دیگر نهادهای متولی در تلاش هستند تا از حجم این آسیب ها بکاهند، هر چند این تلاش ها قابل تقدیر است اما به نظر نمی آید میزان آن با شرایط محیط زیستی ایران تطبیق داشته باشد.
حیات وحش
حیات وحش به کلیه جانداران از قبیل پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان و تمام گیاهانی گفته میشود که به صورت وحشی و طبیعی بدون دخالت یا کمک انسان بر روی کره زمین زندگی کرده و آب و خوراک خود را خود تأمین میکند. اما دخالت و تصرف انسان در زیستگاه های طبیعی و مصرف بیرویه منابع طبیعی بسیاری از گونه های حیات وحش را در معرض انقراض قرار داده است.
معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان محیطزیست اعلام کرد در جریان تنشهای ناشی از جنگ، باغ پرندگان لویزان در تهران و یک مرکز نگهداری در استان البرز دچار تلفات حیوانات شدند. معصومه صفایی بدون اشاره به تعداد دقیق تلفات گفت موج انفجار و استرس شدید باعث مرگ برخی حیوانات در این مراکز شده است. وی افزود: برای کاهش تلفات، شبکهای از مراکز نگهداری ایجاد و انتقال گونهها به مکانهای امنتر انجام شده است.
در هفته ای که گذشت، روح الله اسماعیلی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران گفت: در ادامه پایشهای منسجم سواحل استان، لاشه دو قلاده فوک خزری در روز شنبه ۱۲ اردیبهشتماه ۱۴۰۵ در سواحل شهرستانهای نور و نوشهر توسط مأموران یگان حفاظت محیط زیست و همیاران طبیعت کشف شد. وی در تشریح وضعیت لاشههای مکشوفه افزود: با احتساب لاشه نوزادی که در دهم اردیبهشت ماه در پناهگاه حیات وحش میانکاله مشاهده شده بود، مجموع آمار تجمعی تلفات ثبت شده در سواحل استان از ابتدای امسال تاکنون به ۳ قلاده رسید.
رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان کوثر گفت: یک قلاده رودک (گورکن یا پورسوخ) که در داخل استخر ذخیره آب در حال ساخت گرفتار شده بود، با تلاش همیاران و محیطبانان نجات یافت و رها شد. همچنین، یک فرد گربه جنگلی که توسط کارشناسان اداره نظارت بر حیات وحش محیطزیست گیلان زندهگیری شده بود، پس از بررسیهای اولیه و اطمینان از سلامت کامل در پارک ملی بوجاق کیاشهر رهاسازی شد.
افزون بر این، رئیس اداره محیط زیست بستانآباد از شکوفایی تالاب بینالمللی قوریگول و میزبانی دوباره از گونه در معرض خطر «اردک سرسفید» خبر داد.
در نشستی با حضور حمید ظهرابی، معاون محیط زیست طبیعی، کارشناسان و دانشگاهیان، اولین جلسه برنامه عملیاتی حفاظت از «سیاهخروس قفقازی» برگزار شد و بر بررسی وضعیت جمعیت، تهدیدها و تقویت حفاظت از زیستگاههای ارسباران و دیزمار بهعنوان آخرین زیستگاههای این گونه تأکید شد.
همچنین، کامران اسفندیاری، رییس اداره حفاظت محیطزیست ایذه اعلام کرد یک محیطبان به نام مرتضی لجماورک حین مأموریت گشت در منطقه حفاظتشده کوه گزیر بر اثر سقوط از صخره مصدوم و به بیمارستان منتقل شده است.
از سوی دیگر، مدیر جهادکشاورزی هشترود گفت که در سد ملاجیق این شهرستان ۵۲ هزار بچهماهی از گونههای کپور، سفید، آمور و کلهگاوی رهاسازی شده است. به گفته محمد علیزاده، این طرح با هدف تقویت آبزیپروری و افزایش تولید پایدار اجرا شده است.
در هفته ای که گذشت؛ کیومرث سفیدی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اردبیل از تولد نخستین گوساله گوزن زرد ایرانی در سایت احیا و تکثیر فندقلو در سال جاری خبر داد. پیش از این نیز، نخستین گوساله گوزن زرد ایرانی در سال جدید در پارک ملی کرخه خوزستان به دنیا آمده بود.
به گزارش خبرگزاری مهر، تصویر یک قلاده گربه وحشی کمیاب در منطقه حفاظتشده بیجار استان کردستان ثبت و منتشر شده است. کارشناسان این مشاهده را نشانهای از وضعیت نسبتاً مناسب زیستگاه و اهمیت حفاظت بیشتر از تنوع زیستی این منطقه عنوان کردهاند.
همچنین، معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیط زیست آذربایجانغربی از رهاسازی ۹ قطعه سنجاب ایرانی در منطقه حفاظتشده میرآباد خبر داد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان گفت: پس از دریافت گزارش مردمی مبنی بر پیدا شدن یک قلاده خرس زخمی در منطقه شبلیز، کارشناسان و یگان حفاظت محیط زیست استان باتجهیزات بیهوش کننده حیات وحش به منطقه اعزام شدند. عبدال دیانتی نسب افزود: به گفته کارشناسان و محیط بانان یک قلاده خرس ماده ۴ ساله از ناحیه گردن و پشت دست نزدیک به ستون فقرات مورد اصابت گلوله قرار گرفته بود. این خرس در مسیر انتقال به مرکز دامپزشکی به علت شدت خونریزی و جراحت تلف شد.
بازداشت و محکومیت متخلفان محیط زیستی
یکی از موضوعات مورد بحث محیط زیست مسئله حمایت از منابع طبیعی بوده و از سوی دیگر، حفاظت از جنگلها، حیات وحش و جلوگیری از قاچاق چوب، شکار و صید بیرویه به عنوان بخشی از مقوله حفاظت از منابع طبیعی و در نهایت حفظ محیط زیست تلقی میشود. بسیاری از حیوانات، به دلیل شکار غیرقانونی در معرض خطر قرار دارند.
در گزارشهای این هفته، با تلاش محیط بانان و جنگل بانان، دستکم ۲۸ شکارچی و صیاد در شهرستانهای رامهرمز، نیشابور، تفرش، نمین، آمل، داراب، سرخس، گچساران، کلات، اسلامآبادغرب و ثلاث باباجانی بازداشت و به مراجع قضایی معرفی شدند. از سوی دیگر، بیش از ۵۵ تن چوب قاچاق در شهرستانهای قائمشهر، عباس آباد، قروه، شوش، کرخه، نور، مهاباد، کلاردشت و آمل و استان مرکزی ضبط و در این راستا ۲۶ قاچاقچی چوب بازداشت شدند.
فرمانده یگان حفاظت محیطزیست استان تهران اعلام کرد در بازرسی از بازار پرندگان خلیج فارس، چندین گونه حیاتوحش کشف و ضبط شده است، از جمله ۲ کبک وحشی، ۳۰۰ جوجه زاغ بور، یک مار و ۲ لاکپشت که بهصورت غیرقانونی در حال خرید و فروش بودند.
در هفته ای که گذشت، مدیرکل حفاظت محیطزیست لرستان گفت: دو زنبوردار در پلدختر به دلیل کشتار تعدادی پرنده زنبورخوار شناسایی و با هماهنگی قضایی و نیروی انتظامی به مراجع قضایی معرفی شدند. کامران فرمانپور افزود: این افراد برای منافع شخصی اقدام به شکار این پرندگان کرده بودند و اکنون پرونده آنها در حال پیگیری قانونی است.
خانیزاده، رییس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان خفر اعلام کرد برداشت، حمل و خرید و فروش غیرمجاز گیاهان دارویی و کمیاب مانند آنغوزه و پسته وحشی در مراتع این شهرستان ممنوع است و با متخلفان و حتی تبلیغات مربوط به آن در فضای مجازی برخورد قانونی و توقیف انجام خواهد شد.
همچنین، پژمان خاکسار گفت: با رصد فضای مجازی، ۳ سنجاب ایرانی که بهصورت غیرقانونی نگهداری میشدند، از منزل یک متهم کشف و ضبط شدند. رئیس اداره حفاظت محیطزیست دهاقان گفت: این اقدام با دستور قضایی انجام شده و حیوانات پس از تیمار برای رهاسازی به زیستگاه طبیعی منتقل شدند و متخلف تحت پیگرد قانونی قرار دارد.
از سوی دیگر، فرمانده یگان حفاظت منابع آبزیان شیلات بوشهر اعلام کرد که در اسکله صیادی جلالی، یک لنج صیادی به دلیل استفاده از ادوات غیرمجاز «ترال» مورد بازرسی قرار گرفت و یک جفت تخته صید غیرقانونی کشف و ضبط شد. به گفته محسن منفردیان، برای این شناور پرونده تخلف تشکیل و برای رسیدگی قانونی به مراجع قضایی ارجاع شده است.
در هفته ای که گذشت؛ دادستان عمومی و انقلاب شهرستان هویزه از تشکیل ۱۴ پرونده قضایی برای متخلفان آتشزدن بقایا و پسماندهای کشاورزی در این شهرستان خبر داد.
حق تنفس و هوای پاک
براساس گزارشها، سالانه تعداد پرشماری از شهروندان بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند. این مشکل علتی جز سو مدیریت و عدم توجه به کنوانسیونها و قراردادهای بینالمللی در این زمینه ندارد.
طی هفتهای که گذشت شاخص کیفی هوا در شهرهای کنگان ۱۶۴، بندرعباس ۱۳۰، مشهد ۱۰۹، زنجان ۱۵۶، تهران ۱۰۷، اصفهان ۱۲۵، آغاجاری ۱۵۴ ناسالم برای گروههای حساس، ناسالم برای تمام گروهها، بسیار ناسالم و یا خطرناک اعلام شد. همچنین، شهرهای اسلامآبادغرب، بروجن، خمینیشهر، سجزی، اهواز، اندیمشک، دزفول، لالی، شوشتر، اندیکا، مسجدسلیمان، ملاثانی، هفتکل، ماهشهر، هندیجان، بهبهان، سنندج، مریوان، سقز و کامیاران در شرایط ناسالم برای گروههای حساس و شهرهای قصرشیرین و شاهینشهر در وضعیت قرمز و ناسالم برای عموم افراد گزارش شده است.
در هفته ای که گذشت؛ علیطاهر سارایی، معاون محیطزیست انسانی ایلام گفت در سال گذشته ۷۶ روز آلودگی ناشی از ریزگردها در این استان ثبت شده که بیش از ۱۳۵ درصد افزایش داشته که از این تعداد، ۴۷ روز هوا ناسالم برای گروههای حساس، ۱۴ روز ناسالم برای همه و ۲ روز در وضعیت خطرناک بوده است.
روز دوشنبه ۱۴ اردیبهشت ماه، ادارهکل هواشناسی لرستان اعلام کرد که با ورود موج ریزگردها، هوای شهرهای این استان در برخی ساعات ناسالم شده است.
افزون بر این، منصور شیشهفروش ابتدای هفته جاری اعلام کرد که با فعال شدن کانونهای گرد و غبار در غرب کشور، تودههای خاک به استان اصفهان وارد شده و باعث کاهش کیفیت هوا و دید افقی بهویژه در مناطق شمال، شرق و مرکز استان شده است. به گفته مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، این شرایط تا پایان هفته ادامه خواهد داشت.
شاخص کیفی هوا از صفر تا ۵۰ هوای پاک، ۵۱ تا ۱۰۰ هوای سالم، ۱۰۱ تا ۱۵۰ ناسالم برای گروههای حساس، ۱۵۱ تا ۲۰۰ ناسالم برای عموم، ۲۰۱ تا ۳۰۰ بسیار ناسالم و ۳۰۱ تا ۵۰۰ خطرناک است.
شاخص کیفی هوا ( Air Quality Index ) معیاری است که غلظت ترکیبات مختلف آلاینده موجود در هوا نظیر مونوکسید کربن، دی اکسید گوگرد، ترکیبات نیتروژن دار، اوزون و ذرات معلق ( ذرات کوچکتر از ۱۰ میکرومتر و ذرات کوچکتر از ۲.۵ میکرومتر) را که دارای حدود مجاز متفاوت با واحدهای مختلف است به یک عدد بدون واحد تبدیل میکند و وضعیت آلودگی هوا را نمایش میدهد.
فقدان مدیریت بارش های حداقلی؛ خشکسالی و از بین رفتن منابع آبی
خشکسالی میتواند باعث عدم توازن در میزان آب و در نتیجه آن کمبود آب، نابودی گیاهان، کاهش عمق آبهای سطحی و خاک مرطوب شود. این اتفاق زمانی رخ میدهد که تبخیر سطحی و تبخیر آب از گیاهان از حد معمول در مدت معین بیشتر شود. عدم مدیریت صحیح منابع آبی در کشور، اثرات جبران ناپذیر این مهم را عمیقتر میکند.
در هفته ای که گذشت، بهنام بخشی، مدیر روابط عمومی شرکت آب و فاضلاب استان تهران با هشدار درباره وضعیت منابع آبی اعلام کرد با وجود افزایش نسبی بارندگیها، سدهای تهران همچنان با کسری شدید ذخایر و حدود ۹۰ میلیون مترمکعب کاهش مخزن نسبت به سال قبل روبهرو هستند و پایتخت در شرایط خشکسالی و کمبود جدی آب قرار دارد.
آتش سوزی
به طور کلی جنگلها در نتیجه عمل کربن گیری مرتباً گاز کربنیک هوا را که در اثر تنفس موجودات زنده و فعل و انفعالات شیمیایی و آلودگی های محیط زیست وارد هوا میشود جذب کرده و گاز اکسیژن را پس میدهد. از این رو باید مورد توجه ویژه ای قرار گیرند.
تالاب میقان در استان مرکزی از حوالی ساعت ۱۴ روز سهشنبه ۱۵ اردیبهشت ماه، طعمه حریق شد.در نهایت روز چهارشنبه ۱۶ اردیبهشت ماه، پس از ۱۵ ساعت تلاش این آتش سوزی مهار شد. محمودرضا فراهانی رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب استان مرکزی گفت: نیزارهای تالاب میقان اراک ۴۰۰ هکتار وسعت دارد که ۳۶۰ هکتار آن دچار حریق شد.
بحران آلاینده های محیط زیستی
در هفتهای که سپری شد، مدیرکل حفاظت محیطزیست استان زنجان اعلام کرد آلودگی خاک در اطراف شهرک تخصصی سرب و روی و همچنین در شهرهای زنجان، ماهنشان و دندی تأیید شده و در پی آن، برای واحدهای آلاینده جریمه ابلاغ شده است.
احمد آقایی، بازرسکل گیلان اعلام کرد چند کارخانه آسفالت در تالش بدون مجوز و در بستر رودخانه فعالیت میکنند که موجب آلودگی محیطزیست شده است. او تأکید کرد این واحدها باید جابهجا شوند و در صورت بیتوجهی، با پیگیری قضایی و برخورد قانونی مواجه خواهند شد.
از سوی دیگر، رییس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان ارومیه گفت: ۶ واحد تولیدی و خدماتی این شهرستان به دلیل بیتوجهی به اخطاریههای زیستمحیطی و ادامه روند آلایندگی تعطیل شدند.